Bệnh ZONA thần kinh và vắc xin phòng bệnh (bệnh giời leo)

Zona có biểu hiện đau, sốt, mệt mỏi và mất ngủ. Hồng ban và mụn nước tập trung từng chùm, thường chỉ 1 bên của cơ thể. Mụn nước khi vỡ tạo thành những vết loét, rỉ dịch. Sau đó thương tổn đóng mài và lành dần, có thể để lại vết thâm (tăng sắc tố) hoặc thậm chí có thể để lại sẹo nếu chăm sóc không tốt.

 

1. Tổng quan về bệnh ZONA thần kinh

 

Bệnh zona thần kinh, tên tiếng Anh là shingles, trong dân gian còn được gọi với tên gọi là “giời leo”. Bệnh zona là bệnh nhiễm trùng da do virus thần kinh Varicella zoster (VZV). Bệnh zona phát sinh từ sự tái hoạt động của virus varicella-zoster (VZV), loại virus gây ra cả bệnh zona và bệnh thủy đậu (varicella). Nhiễm trùng ban đầu với VZV dẫn đến bệnh thủy đậu, sau đó virus đi vào trạng thái ngủ đông trong rễ thần kinh của cột sống. Do đó, bất kỳ ai đã từng bị thủy đậu đều có nguy cơ mắc bệnh zona. Virus thủy đậu đang ngủ đông trong các mô thần kinh sẽ tái hoạt động và gây ra một cơn zona.

Hình ảnh Virus Varicella Zoster (VZV)

 

1.1 Đặc điểm varicella-zoster virus (VZV)

Varicella-zoster virus (VZV) Virus DNA sợi đôi (ds), họ virus herpes α ở người có dạng hình cầu với đường kính từ 180 – 200 nm, bên ngoài được bao bọc bởi một lớp vỏ lipid, xung quanh là nucleocapsid có chiều dài khoảng 100 nm với 162 pentameric và capsomere được sắp xếp theo hình thập diện.

Cơ thể con người là vật chủ chính của virus VZV. Do đó, VZV khu trú chủ yếu trong hệ thống hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là các hạch thần kinh. Sau khi gây ra bệnh thủy đậu, virus này có thể trú ẩn trong cơ thể người và tái hoạt động khi có điều kiện thuận lợi (hệ miễn dịch suy yếu, stress…) và gây ra bệnh zona thần kinh

Một huyết thanh đơn (một lần mắc bệnh thủy đậu sẽ tạo ra khả năng miễn dịch suốt đời.

Cơ chế hoạt động của Vi rút VZV

1.2 Nguyên nhân mắc zona thần kinh do sự tái hoạt động của Varicella-Zoster virus gây ra. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tái hoạt động của virus này như:

* Suy giảm miễn dịch.

* Tâm trạng căng thẳng.

* Người lớn tuổi.

* Phẫu thuật.

* Điều trị bệnh ung thư.

 

1.3 Triệu chứng:

Zona có biểu hiện đau, sốt, mệt mỏi và mất ngủ. Hồng ban và mụn nước tập trung từng chùm, thường chỉ 1 bên của cơ thể. Mụn nước khi vỡ tạo thành những vết loét, rỉ dịch. Sau đó thương tổn đóng mài và lành dần, có thể để lại vết thâm (tăng sắc tố) hoặc thậm chí có thể để lại sẹo nếu chăm sóc không tốt.

Nóng rát và đau

Cảm giác ngứa, đau hoặc nóng rát là biểu hiện đặc trưng và thường xảy ra trước khi phát ban xuất hiện. Người bệnh sẽ cảm thấy đau dọc dây thần kinh nửa bên người. Sau đó xuất hiện cảm giác nóng rát, ngứa ngáy, phát ban và đau dữ dội. Tuy nhiên, trước khi có triệu chứng nóng rát và đau thì người bệnh sẽ có biểu hiện sốt nhẹ, người mệt mỏi, đau nhức (triệu chứng của nhiễm siêu vi).

Mụn nước, bọng nước có chứa dịch trong

Phát ban nổi lên xuất hiện dưới dạng mụn nước mọc thành chùm, phân bố theo đường đi của dây thần kinh (dạng dải) hoặc mảng lớn. Trong vòng 3 – 4 ngày, các mụn nước liên kết lại thành bọng nước, chứa nhiều dịch, bọng nước căng và gây đau. Một thời gian sau bọng nước xẹp, có thể vỡ nếu va chạm, một số trường hợp để lại sẹo.

Sưng đau các vùng lân cận và nổi hạch

Bệnh zona thần kinh thường xuất hiện ở một bên cơ thể như: 1 bên eo, một bên mặt, cổ hoặc thân mình với cảm giác đau nhẹ đến dữ dội ở vùng da bị ảnh hưởng. Nếu ở cổ, vai có thể lan đến các khu vực lân cận như cánh tay, cẳng tay, bàn tay, hoặc nếu ở mông thì có thể lan xuống đùi, cẳng chân và gót chân. Nổi hạch ở cổ, nách, bẹn… tương ứng với vị trí phát ban zona.

Các triệu chứng khác:

– Sốt

– Ớn lạnh

– Đau đầu

– Mệt mỏi

– Nhạy cảm với ánh sáng

 

Các vùng trên cơ thể hay xuất hiện Zona như: vùng đầu mặt cổ, mắt, sau gáy, lưng mọc các mụn nước thành từng chùm theo dọc các dây thần kinh

 

1.4 Đối tượng nào dễ mắc bệnh zona

Bệnh zona có thể xảy ra với bất cứ ai đã bị thủy đậu. Một số đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh zona gồm:

* Người 60 tuổi trở lên.

* Người mắc bệnh suy giảm hệ miễn dịch: ung thư, HIV,…

* Đã chữa bệnh bằng hóa trị hoặc xạ trị.

* Dùng thuốc làm suy yếu hệ thống miễn dịch, chẳng hạn như: steroid, thuốc dùng sau khi cấy ghép nội tạng.

* Đã bị zona trước đó.

Một số hình ảnh về bệnh zona thần kinh

 

1.5 Giai đoạn phát triển bệnh zona thần kinh : Zona thần kinh Có 3 giai đoạn phát bệnh sau:

Giai đoạn ủ bệnh (tiền khởi phát)

Từ vài ngày đến vài tuần trước khi phát ban xuất hiện gây ngứa ran, đau như kim châm. Cơn đau thay đổi theo từng đợt có thể liên tục hoặc đến rồi đi. Phát ban có thể kèm theo sốt, mệt mỏi, đau đầu.

Giai đoạn toàn phát (bùng phát cấp tính)

Vài ngày sau khi các triệu chứng trên xuất hiện, một dải mụn nước xuất hiện chứa đầy chất lỏng xuất hiện trên nền da gây đau, ngứa, tê, châm chích… (rối loạn cảm giác da). Có thể sờ thấy hạch vùng ở một bên cơ thể tương ứng với vị trí tổn thương zona.

Giai đoạn mạn tính (đau dây thần kinh sau zona)

Đau dây thần kinh sau zona là biến chứng phổ biến nhất mà bệnh zona để lại, gây đau, ngứa, rát, dị cảm da trong nhiều tháng sau khi phát ban đã hết. Giai đoạn mạn tính phổ biến ở người lớn tuổi, kéo dài vài tháng, vài năm hoặc suốt đời.

1.6 Biến chứng bệnh zona thần kinh

– Tổn thương mắt, đặc biệt giác mạc nếu phát ban gần mắt.

     – Nhiễm trùng da.

– Viêm phổi.

– Mất thính giác

– Liệt một phần mặt.

– Có thể xảy ra viêm não hoặc tủy sống.

1.7 Chẩn đoán bệnh zona thần kinh

   – Dựa vào các triệu chứng lâm sàng kiểm tra phát ban và mụn nước và hỏi về các triệu chứng mà bệnh

– Cận lâm sàng lấy mẫu da hoặc chất dịch từ mụn nước để xét nghiệm nhằm xác định sự hiện diện của Varicella-Zoster virus

1.8 Cách điều trị bệnh zona thần kinh

1. Thuốc kháng virus: Các loại thuốc này làm giảm sự khó chịu và chấm dứt sớm các triệu chứng trong vòng 72 giờ kể từ khi có dấu hiệu phát bệnh. Thuốc kháng virus có một số loại phổ biến như:

     * Acyclovir

     * Famciclovir

     * Valacyclovir

2. Thuốc giảm đau không kê theo đơn: Acetaminophen; Ibuprofen… để giảm sự khó chịu và làm dịu các triệu chứng do zona thần kinh gây ra.

3. Thuốc khác: Tùy theo trường hợp cụ thể, những loại thuốc này được kê theo đơn khi nhiễm vi khuẩn do phát ban bệnh zona với tác dụng giảm đau, chống viêm, chẳng hạn pregabalin, gabapentin, prednisone …

1.9 Biện pháp phòng ngừa zona thần kinh

     * Tránh tiếp xúc với những người mắc bệnh zona khi cơ thể còn vết mụn nước.

     * Tiêm chủng ngừa bệnh để bảo vệ khỏi thủy đậu và tránh được bệnh zona.

     * Ngủ đủ giấc.

     * Không hút thuốc.

     * Chế độ sinh hoạt và nghỉ ngơi hợp lý, tránh căng thẳng, tập thể dục để tăng sức đề kháng.

     * Khi xuất hiện bệnh cần đến bác sĩ.

     * Tuân thủ quy định của bác sĩ.

2. Vắc xin phòng bệnh ZONA thần kinh

2.1 Vắc xin Shingrix

 

Tên vắc xin	Shingrix
Tên nhà SX	GSK-Bỉ
Thành phần	Vắc xin đông khô : Varicella Zoster Virus1 glycoprotein E antigen2 50 micrograms plant extract Quillaja saponaria Molina, fraction 21 (QS-21), MPL Sucrose, polysorbate 80 (E 433), sodium dihydrogen phosphate dihydrate (E 339), dipotassium phosphate (E 340). Nước hồi chỉnh : Suspension: Dioleoyl phosphatidylcholine (E 322), cholesterol, sodium chloride, disodium phosphate anhydrous (E 339), potassium dihydrogen phosphate (E 340) , nước pha tie
Loại vắc xin	Tái tổ hợp ADN
Bảo quản	2-80C
Hạn dùng	36 tháng
Lịch tiêm	Từ 18 tuổi:Tiêm 2 liều 0,1 tháng Từ 50 tuổi:Tiêm 2 liều 0,2 tháng
Đường tiêm	Tiêm bắp
Liều tiêm	0,5 ml/ liều
Chỉ định	Từ 18 tuổi Từ 50 tuổi

 

2.2 Kiểm định

* Chủng

   * Tế bào

   * Giai đoạn gặt vi rút

   * Tinh sạch

   * Giai đoạn bán thành phẩm

   * Bán thành phẩm cuối cùng

   * Thành phẩm

2.3 Kiểm định thành phẩm:

* Cảm quan

* pH

* Độ Thẩm thấu

* Hàm lượng Protein

* Công hiệu

* Nhận dạng

* Độ ẩm tồn dư

* Hàm lượng Endotoxin

* Hàm lượng Sucrose

* Hàm lượng Polysorbate 80

* Vô khuẩn

 

Nguồn: WHO, CDC của Mỹ, GSK

Bs. Phan Thị Kim Linh, Khoa quản lý hệ thống chất lượng, NICVB