Nghiên cứu đặc điểm thực vật cây tỏa dương (Balanophora laxiflora Hemsl.), họ Dó đất (Balanophoraceae) ở Sa Pa, tỉnh Lào Cai

Tên tiếng Việt: Nghiên cứu đặc điểm thực vật cây tỏa dương (Balanophora laxiflora Hemsl.),

họ Dó đất (Balanophoraceae) ở Sa Pa, tỉnh Lào Cai

Tên tiếng Anh: Study on morphological and microscopic characters of toa duong (Balanophora laxiflora Hemsl.) (Balanophoraceae) in Sa Pa, Lao Cai province

Lĩnh vực: Nghiên cứu – Kỹ thuật

Từ khóa: Balanophora laxiflora Hemsl.; Tỏa dương; morphology; microscopic characters; đặc điểm thực vật

Tóm tắt tiếng Việt:

Chi Dó đất – Balanophora Forst. & Forst. f. thuộc họ Balanophoraceae, trên thế giới có khoảng 20 loài, thường mọc và sống ký sinh trên rễ những loài thực vật có hoa khác trong rừng sâu ẩm thấp, phân bố chủ yếu ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới thuộc Châu Á, Châu Phi và Châu Đại Dương. Loài Balanophora laxiflora Hemsl. ở Việt Nam thường được gọi với tên tỏa dương, dó đất hoa thưa, dương đài hoa thưa, nấm đất, xà cô. Theo kinh nghiệm dân gian, cây tỏa dương được dùng làm thuốc bổ máu, kích thích ăn ngon miệng, phục hồi sức khỏe nhanh, được dùng trị các chứng như nhức mỏi chân tay, người mới ốm dậy, phụ nữ sau sinh, có tác dụng bổ thận tráng dương, tư âm, chỉ huyết, chỉ thống … Tỏa dương thường được thu hái tự nhiên vào khoảng tháng 10-12 hàng năm ở các khu vực Sa Pa, Hà Giang, Yên Bái, Tuyên Quang và được người dân sử dụng khá rộng rãi với nhiều công dụng khác nhau. Mặc dù ở trong nước cũng như trên thế giới đã có một số công bố về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của loài Balanophora laxiflora Hemsl., tuy vậy các nghiên cứu về đặc điểm thực vật của loài tỏa dương (Balanophora laxiflora Hemsl.) mọc ở Việt Nam vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu. Trong công bố này trình bày một số kết quả nghiên cứu về đặc điểm thực vật và sơ bộ thành phần hóa học của cây tỏa dương thu thập tại Sa Pa, Lào Cai.

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là toàn cây tỏa dương, thu thập ở xã Bản Khoang, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai vào tháng 11/2015. Mẫu tiêu bản khô được lưu giữ tại Phòng Tiêu bản dược liệu, Khoa Tài nguyên dược liệu, Viện Dược liệu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đặc điểm hình thái thực vật tại thực địa và trong phòng thí nghiệm, mô tả đặc điểm theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2007). Xác định tên khoa học bằng phương pháp so sánh hình thái, đối chiếu khoá phân loại và bản mô tả chi Balanophora Hemsl. trong thực vật chí Trung Quốc, tham khảo mô tả trong các tài liệu Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ).

Nghiên cứu đặc điểm vi phẫu: Rễ, thân, lá được cắt, tẩy, nhuộm tiêu bản theo phương pháp nhuộm kép. Bột thân, lá, rễ được lên tiêu bản bằng phương pháp giọt ép. Quan sát cấu tạo vi phẫu và đặc điểm bột dược liệu dưới kính hiển vi, mô tả và chụp ảnh bằng máy ảnh kỹ thuật số.

Định tính sơ bộ các nhóm hợp chất chính trong dược liệu bằng các phản ứng hóa học đặc trưng.

Kết luận

Qua nghiên cứu đặc điểm hình thái và giải phẫu, đã xây dựng được bộ dữ liệu về hình thái, giải phẫu và đặc điểm bột dược liệu của cây tỏa dương Balanophora laxiflora Hemsl. phục vụ công tác giám định và tiêu chuẩn hoá dược liệu. Cây tỏa dương cần tiếp tục có những nghiên cứu sâu hơn về thành phần hoá học, tác dụng sinh học và giá trị sử dụng của loài này để phát triển tạo sản phẩm phục vụ công tác chăm sóc sức khoẻ cho người dân.

Tóm tắt tiếng Anh

The traditional medicinal plant in the Vietnamese name of “Toa duong” (Balanophora laxiflora Hemsl.) (Balanophoraceae) grown in Sapa (Lao Cai province, North Vietnam) was studied on the morphology and microscopy and preliminary phytochemistry. The plant were characterized by male inflorescences cylindric to narrowly ellipsoid, male flowers zygomorphic with heteromorphic perianth lobes, subtended by short truncate bracts, all leaves usually same size; female inflorescences ovoid-spheroid to oblong-ellipsoid or oblong-ovoid. Spadix less than 1,5 mm.  Phytochemically, flavonoids, coumarins, tannins, sugars, amino acids, lipids and sterols were detected. These data would enrich the understanding and be important for identification, quality control of Balanophora laxiflora Hemsl. in Vietnam.