TỔNG QUAN TRẦM CẢM SAU SINH VÀ RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TÌNH DỤC NỮ

Trầm cảm sau sinh là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng với nhiều biểu hiện khác nhau, trong đó có mất hứng thú với hoạt động hay kích thích tình dục. Do vậy, trầm cảm sau sinh có thể ảnh hưởng đến chất lượng đời sống tình dục và là nguyên nhân dẫn đến rối loạn chức năng tình dục của phụ nữ.

Bài báo cáo này tổng hợp kết quả một số nghiên cứu cập nhật về trầm cảm sau sinh và rối loạn chức năng tình dục. Kết quả cho thấy chức năng tình dục của phụ nữ bị trầm cảm sau sinh có sự suy giảm trong 6 tháng đầu sau sinh, có thể kéo dài đến 12 tháng. Trầm cảm sau sinh có mối tương quan thuận với rối loạn chức năng tình dục khi phân tích Bộ công cụ về chỉ số chức năng tình dục nữ – FSFI (Female Sexual Function Index) và Thang đo trầm cảm sau sinh của Edinburgh – EPDS (Edinburgh Postpartum Depression Scale). Phụ nữ trầm cảm sau sinh có khả năng bị rối loạn chức năng tình dục cao hơn phụ nữ không bị trầm cảmNhư vậy, trầm cảm sau sinh hiện là bệnh lý ảnh hưởng đến nhiều phương diện đời sống của người phụ nữ, trong đó có chức năng tình dục.

Từ khoá: Trầm cảm sau sinh, rối loạn chức năng tình dục nữ.

¹ Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế – Hue University Hospital of Medicine and Pharmacy

² Trường Đại học Y – Dược, Đại học Huế – Hue University of Medicine and Pharmacy

Liên hệ tác giả:      Trần Gia Cát Tường       SĐT: 0375335713

                             Email: tgctuong@bv.huemed-univ.edu.vn

UPDATES ON POSTPARTUM DEPRESSION AND FEMALE SEXUAL DYSFUNCTION

Tran Gia Cat Tuong, Tran Thi Nhu Quynh, Le Minh Tam

Hue Center for Reproductive Endocrinology and Infertility, Hue University Hospital

ABSTRACT

Postpartum depression is a serious mental disorder with various symptoms, including the loss of interest in sexual activities. Therefore, postpartum depression could affect the sexual quality of life and lead to the female sexual dysfunction. This study focus on some main updated reports on postpartum depression and sexual dysfunction were collected from Pubmed database.

Results: There was a decline in the sexual function of women with pospartum depression over the first 6 months postpartum, which could persist after 12 months. The correlation between postpartum depression and sexual dysfunction was statistically positive through analyzing Female Sexual Function Index (FSFI) and Edinburgh Postpartum Depression Scale (EPDS) scores. Women with postpartum depression were more likely to experience sexual dysfunction than women without.

Conclusion: Postpartum depression is a disease that affects many aspects of a woman’s life, including sexual function.

Keywords: Postpartum depression, female sexual dysfunction.

GIỚI THIỆU

Trầm cảm sau sinh là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng mà chưa được nghiên cứu sâu cả về lâm sàng và thực nghiệm, đồng thời việc chẩn đoán và điều trị còn hạn chế. Tỷ lệ mắc trầm cảm sau sinh chiếm khoảng 10-20%, tuy nhiên tỷ lệ lưu hành giữa các quốc gia khá khác nhau do sự khác biệt về phương pháp sàng lọc, môi trường kinh tế – xã hội, chuẩn mực văn hoá – xã hội, sự hỗ trợ và nhận thức, kỳ thị về sức khoẻ tâm trí trên toàn thế giới. Trên thực thế, người ta đã phát hiện ra rằng có khoảng 50% trường hợp trầm cảm sau sinh không được chẩn đoán [1][2].

Hiện nay, công cụ chẩn đoán trầm cảm sau sinh chủ yếu là phỏng vấn bằng bảng câu hỏi được thiết kế sẵn. Một số nghiên cứu khuyến cáo đo nồng độ cortisol nhưng đến nay vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán chung, chẩn đoán trầm cảm đòi hỏi cần có từ 5 triệu chứng trở lên, bao gồm: tâm trạng chán nản, luôn tự cảm thấy buồn bã, trống rỗng; giảm hứng thú hoặc niềm vui trong các hoạt động thường nhật; thay đổi trọng lượng cơ thể (> 5% trong một tháng); mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều; kích động hoặc chậm phát triển tâm thần vận động; mệt mỏi hoặc thiếu năng lượng; cảm giác vô giá trị, mất phương hướng hoặc tội lỗi quá mức; giảm khả năng tư duy, tập trung; thường xuyên suy nghĩ về cái chết hoặc có ý định tự tử. DSM-5 quy định là trầm cảm sau sinh khi các triệu chứng khởi phát trong khi mang thai hoặc trong 4 tuần đầu sau sinh. Một số quan điểm khác lại cho rằng thời gian khởi phát triệu chứng có thể kéo dài đến 6 tháng sau sinh.

Có nhiều yếu tố dẫn đến nguy cơ mắc trầm cảm sau sinh ở phụ nữ. Những yếu tố này tập trung chủ yếu ở các khía cạnh như tiền sử trầm cảm, mổ lấy thai, thiếu vitamin D, tiểu đường thai kỳ, béo phì và thừa cân, rối loạn giấc ngủ sau sinh, sự thay đổi nội tiết tố [3]. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường, kinh tế, xã hội như trải nghiệm cuộc sống khó khăn, áp lực về vấn đề tài chính và/hoặc tình trạng hôn nhân, thiếu sự hỗ trợ, chia sẻ từ gia đình và cộng đồng, sự lo lắng quá mức trước khi sinh hay sự gắn kết giữa mẹ và con kém cũng được chứng minh có ảnh hưởng đến nguy cơ mắc trầm cảm [1].

Theo Phân loại Bệnh tật của Tổ chức Y tế Thế giới ICD-10, rối loạn chức năng tình dục được định nghĩa là những khó khăn khiến một cá nhân không thể quan hệ tình dục như họ mong muốn. Rối loạn chức năng tình dục nữ được phân loại dựa vào các giai đoạn của một chu kỳ đáp ứng tình dục, bao gồm 4 nhóm sau: rối loạn ham muốn tình dục, rối loạn hưng phấn tình dục, rối loạn cực khoái và rối loạn đau khi giao hợp. Trầm cảm sau sinh có mối tương quan thuận với rối loạn chức năng tình dục. Khi nguy cơ trầm cảm tăng lên thì tỷ lệ rối loạn chức năng tình dục cũng tăng theo. Chẩn đoán rối loạn trầm cảm sau sinh dự đoán chức năng tình dục của phụ nữ thấp hơn so với những người không bị trầm cảm. Một số nghiên cứu khác lại cho thấy tỷ lệ rối loạn chức năng tình dục cao cũng có thể dẫn đến trầm cảm [4][5].

CẬP NHẬT MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU GẦN ĐÂY VỀ TRẦM CẢM SAU SINH VÀ CHỨC NĂNG TÌNH DỤC

Tìm kiếm và phân tích các kết quả nghiên cứu gần đây có liên quan đến trầm cảm sau sinh ở phụ nữ và ảnh hưởng của rối loạn này đến chức năng tình dục nữ trên Pubmed. Trình bày kết quả theo những phân tích đã tổng hợp được.

Nhìn chung chức năng tình dục của phụ nữ có sự suy giảm trong suốt thai kỳ và 6 tháng đầu sau sinh, có thể phục hồi sau 12 tháng [5][6]. Một nghiên cứu tại Úc đã báo cáo gần 2/3 phụ nữ (64,3%) bị rối loạn chức năng tình dục trong năm đầu tiên sau khi sinh. Trong số đó, rối loạn ham muốn tình dục là dạng phổ biến nhất với 81,2%, theo sau là rối loạn cực khoái (53,5%) và rối loạn hưng phấn tình dục (52,3%). Rối loạn đau khi giao hợp và khó bôi trơn là hai dạng ít phổ biến hơn, chiếm tỷ lệ lần lượt là 39,4% và 43,3%. Ngoài ra, khoảng 70,5% phụ nữ cho biết họ không đạt được thoả mãn tình dục sau khi quan hệ [7].

Đối với phụ nữ bị trầm cảm, tần suất hoạt động tình dục và mức độ ham muốn tình dục cũng thấp hơn trong 6 tháng đầu sau sinh và có thể kéo dài sau 12 tháng. Một số nghiên cứu đã phân tích tương quan giữa chức năng tình dục và trầm cảm sau sinh thông qua Bộ công cụ về chỉ số chức năng tình dục nữ – FSFI (Female Sexual Function Index) và Thang đo trầm cảm sau sinh của Edinburgh – EPDS (Edinburgh Postpartum Depression Scale) tại thời điểm 3 tháng sau sinh (T2) và 6 tháng sau sinh (T3). Kết quả cho thấy có mối tương quan nghịch tăng dần từ thời điểm T2 sang T3 giữa hai giá trị FSFI và EPDS, chứng minh rằng sự suy giảm chức năng tình dục có liên quan đến sự gia tăng triệu chứng trầm cảm [8]. 33-67% phụ nữ lo ngại về tác động của các triệu chứng trầm cảm sau sinh đến hoạt động tình dục của họ. Nhiều nghiên cứu cắt ngang đã liên kết các triệu chứng trầm cảm sau sinh với rối loạn chức năng tình dục ở những người phụ nữ lần đầu làm mẹ để thấy rằng các triệu chứng trầm cảm nặng hơn có liên quan đến chức năng tình dục thấp hơn vào thời điểm 3 tháng sau sinh. Đồng thời, điều này có thể dẫn đến sự rối loạn chức năng tình dục của bạn tình hoặc người chồng trong 3 tháng sau sinh [9].

Theo các lý thuyết nhận thức được hỗ trợ bằng thực nghiệm, trầm cảm được đặc trưng bởi quá trình xử lý thông tin nhận thức sai lệch, chẳng hạn như chú ý nhiều đến các tín hiệu tiêu cực và phớt lờ các tín hiệu tích cực từ môi trường. Theo đó, các triệu chứng trầm cảm gia tăng có thể góp phần làm giảm chức năng tình dục trong thời kỳ hậu sản bằng cách tăng sự chú ý đến các tín hiệu tình dục tiêu cực như đau ở bộ phận sinh dục, tự ti về cơ thể sau sinh – dấu hiệu làm giảm hứng thú tình dục khi quan hệ, và làm suy yếu quá trình xử lý các tín hiệu tình dục tích cực như sự kích thích, thân mật hay khoái cảm với đối phương. Do đó, trầm cảm sau sinh của phụ nữ có thể khiến bản thân và đối phương có nguy cơ cao gặp các vấn đề về rối loạn chức năng tình dục và tăng sự khó khăn khi cả hai hoạt động tình dục.

Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu đã so sánh các dạng rối loạn chức năng tình dục giữa nhóm trầm cảm sau sinh và nhóm không bị trầm cảm sau sinh. Kết quả cho thấy 91,5% phụ nữ trầm cảm sau sinh bị rối loạn chức năng tình dục, trong khi đó tỷ lệ này ở phụ nữ không bị trầm cảm là 66,7%. Phụ nữ trầm cảm có khả năng gặp các rối loạn như ham muốn tình dục, kích thích tình dục và cực khoái nghiêm trọng hơn những người không bị trầm cảm. Nghiên cứu khác đã cho biết trầm cảm sau sinh là nguyên nhân chủ yếu gây giảm ham muốn tình dục ở phụ nữ [4]. Tuy nhiên cũng có nghiên cứu báo cáo rằng tỷ lệ rối loạn ham muốn tình dục ở hai nhóm tương tự nhau, trong khi tỷ lệ rối loạn hưng phấn tình dục, rối loạn cực khoái hay giao hợp đau lại cao hơn ở nhóm bị trầm cảm. Khả năng kiêng quan hệ tình dục lâu hơn cũng được phát hiện ở phụ nữ trầm cảm sau sinh so với nhóm không bị trầm cảm [7].

HIỆU QUẢ SỐ BIỆN PHÁP XỬ TRÍ

Để khắc phục tình trạng rối loạn chức năng tình dục của phụ nữ bị trầm cảm sau sinh cần dựa trên nguyên tắc cải thiện trạng thái tâm lý của người vợ, nâng cao chất lượng cuộc sống. Một số phương pháp điều trị đã được xác định thông qua nhiều thử nghiệm để giảm thiểu các triệu chứng trầm cảm sau sinh ở phụ nữ.

Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp tâm lý là phương pháp điều trị chính cho chứng trầm cảm sau sinh. Liệu pháp nhận thức hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) đã được chứng minh mang lại hiệu quả ngắn hạn và dài hạn trong việc giảm các triệu chứng trầm cảm sau sinh. Liệu pháp này tập trung chủ yếu vào việc thách thức và tiếp nhận các nhận thức sai lệch của người bệnh về thái độ, niềm tin, suy nghĩ và hành vi, giúp cải thiện việc điều tiết cảm xúc và phát triển các chiến lược để hạn chế căng thẳng cũng như kiểm soát các yếu tố tiêu cực có thể ảnh hưởng đến hành vi của người bị trầm cảm.

Liệu pháp tiếp xúc cá nhân (Interpersonal Psychotherapy – IPT) cũng được sử dụng trong điều trị trầm cảm sau sinh. Liệu pháp IPT tập trung vào các mối quan hệ trong cuộc sống, nhất là trong trường hợp người phụ nữ sau sinh gặp khó khăn khi tương tác hoặc kết nối với chồng, với gia đình và xã hội. Thông qua sự hỗ trợ từ bác sĩ và chuyên gia tâm lý, các bà mẹ có cơ hội nhìn nhận về tính chất của các mối quan hệ hiện tại và vấn đề của bản thân, từ đó tìm ra cách thức hợp lý để cải thiện các mối quan hệ, góp phần giảm các triệu chứng trầm cảm. Một số phân tích tổng hợp cho thấy liệu pháp IPT có quy mô ảnh hưởng lớn hơn so với liệu pháp CBT [10].

Điều trị nội khoa

Thông thường, thuốc điều trị trầm cảm sau sinh là thuốc ức chế tái hấp thu serotonin (SSRI), độc tính thấp, sử dụng được trong thời kỳ cho con bú và ít gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng. Một số loại thuốc phù hợp với để điều trị trầm cảm sau sinh bao gồm: fluxetine, paroxetine, fluvoxamine và escitalopram, trong đó fluxetine được báo cáo mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với giả dược và có thể so sánh với liệu pháp tâm lý. Ngoài ra, một loại chất ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine là venlafaxine cũng được sử dụng trong điều trị trầm cảm sau sinh.

Trong những năm gần đây, một loại thuốc được điều chế để điều trị trầm cảm sau sinh và được Cục quản lý thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt là brexanolone. Ngay sau khi sinh, nồng độ hormone và nồng độ của thụ thể neurosteroid trong cơ thể người phụ nữ có xu hướng giảm xuống. Đặc biệt ở phụ nữ bị trầm cảm sau sinh, các thụ thể này không được kích hoạt hoặc mất nhiều thời gian hơn. Brexanolone được sử dụng để điều chỉnh các thụ thể GABA loại A. Các thử nghiệm cho thấy brexanolone có thể giảm các triệu chứng trầm cảm sớm nhất trong 60 giờ. Tuy nhiên hạn chế của thuốc này là cần nhiều thời gian và theo dõi liên tục việc sử dụng, tức là trong 60 giờ truyền tĩnh mạch [10][11].

Điều trị hỗ trợ

Một số nghiên cứu đã cho thấy chương trình giáo dục tiền sản về tình dục có thể làm giảm khả năng trầm cảm sau sinh và hạn chế rối loạn chức năng tình dục. Chương trình giáo dục sức khoẻ tình dục (Sexual Health Education Package – SHEP) được thiết kế dựa trên hướng dẫn của Viện Sức khoẻ và Chất lượng lâm sàng Quốc gia Anh (NICE). Các nghiên cứu cũng đã chứng minh hiệu quả cải thiện và nâng cao chất lượng hoạt động tình dục, giảm tình trạng bạo lực tình dục của các Phương thức giáo dục sức khoẻ tình dục bao gồm: giáo dục theo nhóm, tự luyện tập và phương pháp kết hợp.

Phương pháp giáo dục theo nhóm sẽ bao gồm từ 5-12 người tham gia, tổ chức tối thiểu 4 buổi tư vấn mỗi 3 tháng của thai kỳ (lần đầu trước 14 tuần tuổi thai, lần II trước 28 tuần tuổi thai, lần III trước 32 tuần tuổi thai và lần cuối khi chuẩn bị kết thúc thai kỳ, khoảng 36-40 tuần tuổi thai), mỗi lớp cách nhau ít nhất 4 tuần. Buổi tư vấn được thiết kế dưới dạng bài giảng gồm các câu hỏi và câu trả lời dựa theo Chương trình Giáo dục sức khoẻ tình dục để thu hút học viên tham gia tích cực hơn. Kết thúc mỗi buổi tư vấn, thai phụ được tặng cuốn tài liệu nhỏ để ôn lại kiến thức và chia sẻ với người chồng/bạn tình. Với phương pháp tự luyện tập, các cặp vợ chồng sẽ được cung cấp tài liệu sẵn có và bộ câu hỏi khảo sát trước và sau khi luyện tập tại các thời điểm tương tự như giáo dục theo nhóm.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng sau khi tham gia các khoá giáo dục giới tính, hoạt động và phản ứng tình dục của các cặp đôi tăng lên rõ rệt. Đồng thời ở phụ nữ sau khi sinh, giá trị điểm EPDS và FSFI được cải thiện đáng kể khi họ có tham gia SHEP [12].

KẾT LUẬN

Trầm cảm sau sinh là một tình trạng phổ biến đã được chứng minh có ảnh hưởng đến chức năng tình dục của người phụ nữ và cả bạn tình/người chồng. Các biểu hiện chủ yếu của rối loạn chức năng tình dục ở phụ nữ trầm cảm sau sinh thường là rối loạn ham muốn tình dục, rối loạn cực khoái và giao hợp đau. Liệu pháp tâm lý, điều trị nội khoa hay giáo dục sức khoẻ tiền sản cho phụ nữ được xem là một trong những biện pháp cải thiện tình trạng rối loạn chức năng tình dục ở các trường hợp trầm cảm sau sinh. Việc điều trị và quản lý trầm cảm sau sinh cần được điều phối bởi bác sĩ tâm trí cùng sự tham gia tích cực của bác sĩ phụ khoa và nhà tâm lý học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Payne JL, Maguire J, Pathophysiological mechanisms implicated in postpartum depression, Frontiers in neuroendocrinology, 2019; 52:165-180.

[2] Wang Z, Liu J, Shuai H, Cai Z, Fu X, Liu Y, Xiao X, Zhang W, Krabbendam E, Liu S, Liu Z, Li Z, Yang BX, Mapping global prevalence of depression among postpartum women, Translational Psychiatry, 2021; 11(1):543.

[3] Zhao XH, Zhang ZH, Risk factors for postpartum depression: An evidence-based systematic review of systematic reviews and meta-analyses, Asian Journal of Psychiatry, 2020; 53:102353.

[4] Dağli E, Kul Uçtu A, Özerdoğan N, Sexual dysfunction in the postpartum period: Its relationship with postpartum depression and certain other factors, Perspectives in Psychiatric Care, 2020; 1-6.

[5] Galbally M, Watson SJ, Permezel M, Lewis AJ, Depression across pregnancy and the postpartum, antidepressant use and the association with female sexual function, Psychological Medicine, 2018; 1-10.

[6] Gokyildiz SS, Avcibay VB, Kaya SD, Gozuyesil E, Bilgic D, Onat KC, Daglar G, Avci N, Cayir G, Haliloglu PB, Kizilkaya BN, Peker H, Yalcin O, Evaluation of women’s sexual quality of life, depression, and sexual functions in the pregnancy and postpartum periods: A multi-centered study, Journal of Obstetrics and Gynaecology Research, 2022; 48(6):1379-1389.

[7] Marjan K, Maryanne D, Tilley PJM, Sauer K,  Prevalence and Risk Factors of Sexual Dysfunction in Postpartum Australian Women, Journal of Sexual Medicine, 2015; 12:1415-1426.

[8] Lorentz MS, Chagas LB, Perez AV, Silva CPA, Vettorazzi J, Lubianca JN, Correlation between depressive symptoms and sexual dysfunction in postpartum women during the COVID-19 pandemic, European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 2021; 258:162-167.

[9] Dawson SJ, Leonhardt ND, Impett EA, Rosen NO, Associations Between Postpartum Depressive Symptoms and Couples’ Sexual Function and Sexual Distress Trajectories Across the Transition to Parenthood, Annals of Behavioral Medicine, 2021; 55(9):879-891.

[10] Kroska EB, Stowe ZN, Postpartum Depression: Identification and Treatment in the Clinic Setting, Obstetrics and Gynecology Clinics of North America, 2020; 47(3):409-419.

[11] Bourin M, Postpartum depression: An overview, Archives of Depression and Anxiety, 2018; 4(2): 065-067.

[12] Tosun ŞA, Bulut M, Evaluation of factors affecting depression and sexual dysfunction in the postpartum period, Van Medical Journal, 2021; 28(2):204-210.

Tác giả: Trần Gia Cát Tường, Trần Thị Như Quỳnh, Lê Minh Tâm

Trung tâm Nội tiết sinh sản và Vô sinh, Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế

Theo Hội YHGT VN